Asah Kemampuanmu, Rai Nilai Sempurna! Contoh Soal UAS Bahasa Jawa Kelas 10 Semester 1
Bahasa Jawa, sebagai salah satu warisan budaya bangsa yang kaya, terus dilestarikan dan diajarkan di bangku sekolah. Bagi siswa Kelas 10, Ujian Akhir Semester (UAS) Bahasa Jawa menjadi salah satu tolok ukur pemahaman materi yang telah dipelajari sepanjang semester pertama. UAS ini tidak hanya menguji kemampuan menghafal, tetapi juga pemahaman mendalam tentang tata bahasa, sastra, serta nilai-nilai budaya yang terkandung dalam Bahasa Jawa.
Artikel ini akan menyajikan contoh-contoh soal UAS Bahasa Jawa Kelas 10 Semester 1 yang bervariasi, mencakup berbagai aspek pembelajaran. Tujuannya adalah untuk memberikan gambaran yang jelas kepada siswa mengenai jenis soal yang mungkin dihadapi, sehingga mereka dapat mempersiapkan diri dengan lebih matang dan percaya diri. Dengan memahami contoh-contoh ini, siswa diharapkan dapat mengasah kemampuan mereka, mengidentifikasi area yang perlu diperkuat, dan pada akhirnya meraih nilai sempurna.
Struktur dan Cakupan Materi UAS Bahasa Jawa Kelas 10 Semester 1
Sebelum masuk ke contoh soal, penting untuk mengetahui cakupan materi yang umumnya diujikan pada UAS Bahasa Jawa Kelas 10 Semester 1. Materi-materi ini biasanya meliputi:
-
Kawruh Basa (Tata Bahasa Jawa):
- Unggah-ungguh Basa (tingkat kesopanan bahasa): Ngoko Lugu, Ngoko Alus, Krama Lugu, Krama Alus.
- Wacan Anda (jenis-jenis kalimat).
- Tembung (kata) berdasarkan bentuk dan maknanya (satembung, rangkèyaning tembung, idiomatik).
- Basa Rinengga (gaya bahasa): Sanepa, Paribasan, Saloka, Pepindhan.
- Struktur kalimat: Jejer, Wasésa, Katrangan, Lesan.
- Pangerten Aksara Jawa (Hanacaraka) dan cara menulisnya.
-
Sastra Jawa:
- Cerita Rakyat (Dongeng/Legenda): Analisis unsur intrinsik (tokoh, latar, alur, tema, amanat) dan ekstrinsik.
- Puisi Jawa (Gegebug/Sekar Macapat): Mengenal jenis-jenis macapat, memahami makna tembang, unsur-unsur puisi.
- Prosa Jawa Modern: Cerpen, artikel berita dalam Bahasa Jawa.
-
Budaya Jawa:
- Adat istiadat, upacara tradisional, kesenian Jawa.
- Nilai-nilai luhur yang terkandung dalam sastra dan budaya Jawa.
UAS umumnya terdiri dari beberapa tipe soal, seperti:
- Pilihan Ganda: Menguji pemahaman konsep, identifikasi, dan penerapan.
- Isian Singkat: Menguji kemampuan mengingat dan mengisi bagian yang kosong.
- Uraian Singkat: Menguji kemampuan menjelaskan dan memberikan contoh.
- Uraian Terbuka: Menguji kemampuan analisis, sintesis, dan evaluasi.
Mari kita mulai dengan contoh soalnya.
Contoh Soal Pilihan Ganda
Petunjuk: Pilihen siji jawaban kang paling bener kanthi menehi tanda silang (X) ing aksara A, B, C, utawa D!
-
Pak Budi tindak dhateng pasar nitih pit montor. Yen owahing basa kasebut dadi krama alus, tembung "tindak" lan "pit montor" bakal malih dadi…
A. Kesah lan sepedhah motor
B. Tindak lan sepedha motor
C. Pinarak lan pit montor
D. Tindak lan sepeda motorPenjelasan: Soal ini menguji pemahaman siswa tentang unggah-ungguh basa, khususnya konversi dari Ngoko ke Krama Alus. Kata "tindak" dalam konteks ini adalah Ngoko, yang setara dengan "kesah" atau "pinarak" dalam Krama Alus (tergantung konteks, namun "kesah" lebih umum untuk pergi). "Pit montor" adalah Ngoko, yang setara dengan "sepedha motor" dalam Krama Alus. Jawaban yang paling tepat adalah yang menggabungkan kedua konversi tersebut.
-
Wacan ing ngisor iki gatekna!
"Sajroning crita rakyat, ana sawijining paraga kang duweni sipat ala, seneng goroh lan culika. Paraga kasebut biasane banjur nemoni cilaka ing pungkasane crita."
Sipat "goroh" lan "culika" ing crita rakyat kuwi minangka unsur…
A. Latar
B. Alur
C. Tokoh
D. AmanatPenjelasan: Soal ini menguji pemahaman siswa tentang unsur intrinsik dalam cerita rakyat. Sifat-sifat seperti "goroh" (bohong) dan "culika" (licik) adalah karakteristik dari tokoh dalam cerita. Oleh karena itu, jawabannya adalah tokoh.
-
Ukara "Bocah-bocah padha dolanan ing plataran." Yen diowahi dadi basa Krama Lugu, ukara kasebut dadi…
A. Lare-lare sami dolanan wonten plataran.
B. Bocah-bocah sami dolanan wonten plataran.
C. Lare-lare padha dolanan wonten plataran.
D. Bocah-bocah padha dolanan wonten nglethak.Penjelasan: Soal ini fokus pada konversi dari Ngoko Lugu ke Krama Lugu. Kata "bocah-bocah" menjadi "lare-lare", "padha" menjadi "sami", dan "ing plataran" tetap.
-
"Tangan tengenku lara banget." Yen diowahi dadi basa Krama Alus, ukara kasebut dadi…
A. Tangan tengen kula sakit sanget.
B. Panangan tengen kula sakit sanget.
C. Tangan tengen kula gerah sanget.
D. Panangan tengen kula gerah sanget.Penjelasan: Soal ini menguji konversi ke Krama Alus. "Tangan" menjadi "panangan", "tengenku" menjadi "tengen kula", dan "lara banget" menjadi "gerah sanget".
-
Sanepa ing ngisor iki kang bener yaiku…
A. Putih kaya kapas
B. Abang kaya mrica
C. Ireng kaya lemah
D. Kuning kaya suryaPenjelasan: Sanepa adalah perbandingan yang membandingkan sifat seseorang atau benda dengan sifat yang berlawanan atau tidak sesuai. Pilihan A, B, dan C adalah perbandingan biasa (Pepindhan). "Kuning kaya surya" adalah perbandingan yang logis. Sanepa biasanya sesuatu yang "kontras", contohnya: "ngguyu kaya wong nangis" (tertawa seperti orang menangis). Namun, dalam konteks pilihan yang ada, soal ini mungkin sedikit ambigu atau merujuk pada jenis pepindhan yang lebih spesifik. Jika diasumsikan soal ini mencari perbandingan yang tidak lumrah atau memiliki makna kiasan tertentu, maka jawaban bisa berbeda. Namun, jika kita melihat definisi sanepa sebagai "umpama", maka yang paling mendekati makna yang unik adalah pilihan yang menggambarkan sesuatu dengan cara yang tidak langsung. Dalam konteks umum, "Putih kaya kapas" adalah Pepindhan. "Abang kaya mrica" juga Pepindhan. "Ireng kaya lemah" Pepindhan. "Kuning kaya surya" Pepindhan. Mungkin soal ini ingin menanyakan tentang Pepindhan yang paling umum atau khas. Mari kita perbaiki contoh soal ini agar lebih jelas menguji Sanepa.
Contoh Soal Sanepa yang Lebih Tepat:
Ukara "Remuk redam atiku." kalebu basa rinengga jinise…
A. Saloka
B. Paribasan
C. Sanepa
D. PepindhanPenjelasan Soal Perbaikan: "Remuk redam" dalam konteks ini membandingkan perasaan hati yang hancur lebur dengan kondisi fisik yang remuk. Ini adalah contoh Sanepa, di mana ada perbandingan yang menciptakan makna kiasan.
-
Aksara Jawa ing ngisor iki diwaca…
ꦲꦤꦕꦫꦏ
A. Hanacaraka
B. Aksaracara
C. Carakan
D. JavanesePenjelasan: Soal ini menguji pengenalan dasar aksara Jawa. "Hanacaraka" adalah urutan dasar aksara Jawa.
Contoh Soal Isian Singkat
Petunjuk: Isinen ceceg-ceceg ing ngisor iki kanthi wangsulan kang trep!
-
Tembung "lunga" yen diowahi dadi basa Krama Alus yaiku __________.
Jawaban: Tindak / Pinarak (tergantung konteks, namun "tindak" lebih umum). -
Unsur intrinsik crita sing nerangake papan utawa wektu kadadeyan crita diarani __________.
Jawaban: Latar. -
Ngoko Alus iku kalebu jinise unggah-ungguh basa sing ngadhepi __________ luwih tuwa utawa diajeni.
Jawaban: Wong sing. -
Yen ngoko alus, tembung "aku" dadi __________.
Jawaban: Kula. -
"Kebo lumaku ing ngalang-alangan". Ukara iki kalebu basa rinengga jinise __________.
Jawaban: Paribasan. (Artinya: Pekerjaan yang berat akan terasa ringan jika dikerjakan bersama-sama).
Contoh Soal Uraian Singkat
Petunjuk: Wangsunen pitakonan ing ngisor iki kanthi ringkes lan bener!
-
Jelasna bedane antara basa Ngoko Lugu lan basa Ngoko Alus!
Contoh Jawaban: Basa Ngoko Lugu digunakake kanggo guneman karo kanca sejawat utawa sing luwih enom, ora ana campurane basa Krama. Basa Ngoko Alus gunane kanggo ngurmati wong sing luwih tuwa utawa diajeni kanthi nyampurake tembung Ngoko karo Krama, utamane ing jejer lan wasesa. -
Sebutna telung jinise basa rinengga lan paringana conto saben jinise!
Contoh Jawaban:
a. Sanepa: Perbandingan sing ora kaya lumrahe, contone: "Atine atos nggulawentah watu" (Artinya: Hatinya sangat keras seperti batu).
b. Paribasan: Ukara kang wandane tetep, tegese ora gumantung karo tembung-tembunge, contone: "Gupak bakal olih lemah." (Artinya: Usaha akan membuahkan hasil).
c. Saloka: Perbandingan sing ngemot pitutur, luwih ngarah marang pitutur, contone: "Ngangsu banyu ing patalangan." (Artinya: Mencari ilmu atau pengalaman pada orang yang belum ahli). -
Wacanen ukara iki, banjur owahana dadi basa Krama Alus: "Aku arep tuku buku ing toko buku."
Contoh Jawaban: "Kula badhé mundhut buku ing toko buku." -
Apa sing dimaksud "amanat" ing salebeting crita rakyat?
Contoh Jawaban: Amanat yaiku pesen utawa piwulang becik sing arep diandharake dening pengarang marang para pamaca liwat crita kasebut. -
Sebutna telung jinise aksara Jawa sing paling dhasar!
Contoh Jawaban:
a. Aksara Nglegena (aksara sigeg konsonan, contone: ha, na, ca, ra).
b. Aksara Swara (aksara kanggo nulis vokal, contone: a, i, u, e, o).
c. Aksara Murda (aksara gedhe utawa kapital).
d. Aksara Rekan (aksara kanggo nulis tembung manca, contone: fa, va, za).
(Siswa cukup menyebutkan tiga dari empat jenis ini).
Contoh Soal Uraian Terbuka
Petunjuk: Wangsunen pitakonan ing ngisor iki kanthi jangkep lan njelasake alesanmu!
-
Critakna maneh salah sawijining crita rakyat sing wis kok waca utawa kok krungu nalika semester siji iki, banjur goleki lan jelasake unsur-unsur intrinsik crita kasebut (tokoh, latar, alur, tema, lan amanat)!
Contoh Jawaban: (Siswa memilih satu cerita rakyat, misalnya Malin Kundang).- Judul Cerita: Malin Kundang (jika diceritakan dalam versi Jawa atau diadaptasi).
- Tokoh: Malin Kundang (anak), Ibu Malin (ibu), Ayah Malin (sudah meninggal), Nyonya Kaya (istri Malin), Kapten Kapal.
- Latar:
- Latar Tempat: Desa nelayan, pelabuhan, kapal, laut, istana kerajaan.
- Latar Waktu: Dahulu kala (tidak spesifik).
- Latar Suasana: Sedih (saat ditinggal), gembira (saat kaya), kecewa, marah, menyesal.
- Alur: Alur maju. Dimulai dari kehidupan sulit Malin dan ibunya, perpisahan, Malin menjadi kaya, pertemuan kembali yang diwarnai kesombongan Malin, hingga Malin dikutuk menjadi batu.
- Tema: Durhaka terhadap orang tua, akibat kesombongan, pentingnya berbakti kepada ibu.
- Amanat: Janganlah durhaka kepada orang tua, karena itu adalah dosa besar dan akan mendatangkan celaka. Kesenangan duniawi tidak sebanding dengan kasih sayang orang tua.
-
Wacanen geguritan ing ngisor iki, banjur analisis makna kang dikarepake saben pada (bait) lan struktur geguritan kasebut!
"Guruku Tercinta"
Ing ngarsamu, dhiri kula mbungkus rasa pangestu,
Nalika panjenengan paring pangerten kang suci.
Laladan sunyi durung weruh endi kang becik,
Panjenengan pituduh mlaku ing dalan kang padhang.Tanganmu ngelus panglipur nalika kula lungrah,
Tembungmu ngedhuk rasa cengingah.
Tanpa panjenengan, sinten kang bakal nuntun,
Ing samudra ngelmu kang tanpa winatesan.Matur nuwun, dhuh guruku, pahlawanku tanpa tandha jasa,
Tresnane panjenengan langgeng ing sanubari.Analisis:
- Pada 1: Makna bait pertama adalah ungkapan terima kasih dan penghormatan siswa kepada guru. Guru dianggap sebagai pemberi ilmu dan petunjuk ke jalan yang benar, terutama saat siswa masih dalam ketidaktahuan.
- Pada 2: Bait kedua menjelaskan peran guru dalam memberikan dukungan dan semangat saat siswa menghadapi kesulitan atau keraguan. Guru menjadi penuntun di lautan ilmu yang luas.
- Pada 3: Bait terakhir merupakan puncak ungkapan rasa syukur dan pengakuan guru sebagai pahlawan tanpa tanda jasa. Cinta dan jasa guru akan selalu dikenang.
- Struktur Geguritan: Geguritan ini memiliki struktur bebas, tidak terikat aturan tembang macapat. Terdiri dari tiga pada (bait). Setiap bait memiliki jumlah larik yang bervariasi. Gaya bahasanya lugas namun penuh makna emosional.
-
Miturut panjenengan, kepriye carane supaya basa lan sastra Jawa bisa tetep urip lan lestari ing jaman saiki, mligine tumrap generasi muda? Jelasna kanthi jangkep!
Contoh Jawaban: Supaya basa lan sastra Jawa tetep urip lan lestari ing jaman saiki, utamane tumrap generasi muda, bisa ditindakake kanthi cara:- Pendidikan Formal: Sekolah kudu luwih niyat ing ngajarake basa lan sastra Jawa kanthi cara kang menarik lan inovatif, ora mung teori nanging uga praktik.
- Pemanfaatan Teknologi: Nggawe konten-konten positif babagan basa lan sastra Jawa ing media sosial (TikTok, Instagram, YouTube) kanthi format kang disenengi generasi muda (video pendek, meme, lagu).
- Kegiatan Ekstrakurikuler: Nglola kegiatan kaya debat basa Jawa, maca geguritan, drama, lan nulis cerkak basa Jawa ing sekolah utawa komunitas.
- Acara Budaya: Ngadakake utawa ngajak generasi muda melu ing acara-acara budaya Jawa (pertunjukan wayang, festival seni, pameran).
- Teladan Lingkungan: Lingkungan keluarga lan masyarakat kudu nyengkuyung panganggone basa Jawa ing omongan saben dina. Wong tuwa lan tokoh masyarakat dadi tuladha kang becik.
- Adaptasi Modern: Mengadaptasi sastra Jawa modern (cerkak, novel) kanthi tema-tema kang relevan karo urip generasi muda saiki.
Penutup
Contoh-contoh soal di atas hanyalah gambaran umum dari apa yang mungkin muncul dalam UAS Bahasa Jawa Kelas 10 Semester 1. Penting bagi siswa untuk tidak hanya menghafal jawaban, tetapi benar-benar memahami konsep di baliknya. Latihlah diri dengan berbagai jenis soal, perbanyak membaca materi pelajaran, dan diskusikan dengan guru serta teman.
Dengan persiapan yang matang dan semangat belajar yang tinggi, diharapkan siswa dapat menghadapi UAS Bahasa Jawa dengan percaya diri dan meraih hasil yang memuaskan. Ingatlah, Bahasa Jawa adalah kekayaan kita bersama yang patut kita jaga dan lestarikan. Sugeng sinau!