Siap Tempur UAS Bahasa Jawa Kelas 6 Semester 1: Kumpulan Soal Latihan Lengkap dengan Pembahasan Singkat
Pendahuluan
Ujian Akhir Semester (UAS) merupakan salah satu tolok ukur penting untuk mengevaluasi pemahaman siswa terhadap materi pelajaran yang telah disampaikan selama satu semester. Bagi siswa kelas 6 Sekolah Dasar, mata pelajaran Bahasa Jawa memegang peranan krusial dalam melestarikan kekayaan budaya dan bahasa daerah. Menghadapi UAS Bahasa Jawa semester 1, persiapan yang matang adalah kunci untuk meraih hasil terbaik.
Artikel ini hadir sebagai panduan komprehensif bagi siswa kelas 6 dan juga para guru serta orang tua dalam mempersiapkan diri menghadapi UAS Bahasa Jawa semester 1. Kami akan menyajikan berbagai contoh soal yang mencakup berbagai aspek pembelajaran, mulai dari pemahaman bacaan, tata bahasa, peribahasa, hingga aplikasi dalam percakapan sehari-hari. Selain itu, kami juga akan menyertakan pembahasan singkat untuk setiap jenis soal agar pemahaman semakin mendalam.
Dengan total perkiraan 1.200 kata, artikel ini dirancang untuk memberikan latihan yang cukup dan representatif, mencakup berbagai tipe soal yang kemungkinan akan keluar dalam UAS. Mari kita mulai petualangan belajar Bahasa Jawa ini dengan semangat dan optimisme!
I. Soal Pilihan Ganda
Bagian ini menguji pemahaman siswa terhadap kosakata, makna kata, struktur kalimat, dan pengetahuan umum tentang budaya Jawa.
A. Kosakata dan Makna Kata
-
Yen wis sore, srengenge bakalé…
a. muncull
b. surup
c. sumunar
d. gumelarPembahasan: Srengenge (matahari) yang terbenam di sore hari disebut "surup".
-
Bapak lagi…wacana crita wayang ing televisi.
a. nyawang
b. ngrungokake
c. mangan
d. turuPembahasan: Kata yang tepat untuk "melihat" atau "menonton" siaran televisi adalah "nyawang" atau "ngrungokake" jika fokus pada suaranya. Dalam konteks ini, "nyawang" lebih umum digunakan untuk melihat tayangan.
-
Adhik nganggo klambi abang sing…
a. reged
b. resik
c. anyar
d. lawasPembahasan: "Anyar" berarti baru, cocok untuk mendeskripsikan baju yang dikenakan adik.
-
Kembang mawar iku arumé…
a. semerbak
b. mambu
c. ora enak
d. kecutPembahasan: Aroma bunga yang sedap dan menyebar disebut "semerbak".
-
Bu Guru ngendika, "Anak-anak, padha…buku pelajare."
a. bukaken
b. tutupana
c. wacanen
d. tulisenPembahasan: Dalam konteks guru menyuruh siswa, "wacanen" (bacalah) adalah perintah yang paling sesuai.
B. Tata Bahasa (Undha-Usuk Basa)
-
Ngoko Lugu: Aku mangan sega goreng.
Krama Inggil: …
a. Kula nedha sekul goreng.
b. Kula dhahar sekul goreng.
c. Kula nedha sekul dhahar.
d. Kula dhahar sekul dhahar.Pembahasan: "Aku" menjadi "Kula", "mangan" menjadi "nedha" (krama madya) atau "dhahar" (krama inggil), dan "sega" menjadi "sekul". Pilihan yang paling tepat adalah "Kula nedha sekul goreng".
-
Ngoko Lugu: Kowe arep menyang ngendi?
Krama Madya: …
a. Sampeyan badhé kesah pundi?
b. Panjenengan badhé kesah pundi?
c. Sampeyan badhé tindak pundi?
d. Panjenengan badhé tindak pundi?Pembahasan: "Kowe" menjadi "Sampeyan" atau "Panjenengan", "arep" menjadi "badhé", "menyang" menjadi "kesah" atau "tindak", dan "ngendi" menjadi "pundi". Pilihan yang paling umum digunakan adalah "Sampeyan badhé tindak pundi?".
-
Ngoko Lugu: Bapak lagi maca koran.
Krama Alus: …
a. Bapak nembe maos ariwarti.
b. Rama nembe maos ariwarti.
c. Bapak nembe maos pawartos.
d. Rama nembe maos pawartos.Pembahasan: "Bapak" tetap "Bapak" (jika yang dibicarakan adalah Bapak sendiri dan bukan merujuk pada Bapak orang lain), "maca" menjadi "maos", dan "koran" menjadi "ariwarti" atau "pawartos". Jawaban yang paling tepat adalah "Bapak nembe maos ariwarti".
-
"Sampun cekap semanten atur kulo," ukara kasebut migunakake undha-usuk basa…
a. Ngoko Alus
b. Ngoko Lugu
c. Krama Madya
d. Krama AlusPembahasan: Penggunaan "sampun", "cekap", "semanten", "atur kulo" menunjukkan penggunaan undha-usuk basa Krama Alus.
-
Ukara "Aku tak takon, kowe duwe utang pira?" kalebu undha-usuk basa…
a. Ngoko Alus
b. Ngoko Lugu
c. Krama Madya
d. Krama AlusPembahasan: Penggunaan "Aku", "tak", "kowe", "duwe" menunjukkan penggunaan undha-usuk basa Ngoko Lugu.
C. Peribahasa dan Pepatah
-
“Witing tresna jalaran saka kulina” tegese…
a. Tresna marang wong tuwa iku utama.
b. Rasa tresna bisa thukul amarga wis kulina.
c. Aja ngguyu nalika wong liya susah.
d. Sapa nandur, bakal ngundhuh.Pembahasan: Peribahasa ini berarti cinta tumbuh karena terbiasa atau sering bersama.
-
Tegese peribahasa “NgunuK ing pitik ngendhog ing…”.
a. wit
b. lemah
c. dhuwur
d. ngisorPembahasan: Peribahasa ini merujuk pada orang yang mencari keuntungan di tempat yang tidak semestinya atau menyusahkan orang lain. Kata yang tepat adalah "ngisor".
-
Ukara sing nuduhake tembung saroja yaiku…
a. Budhal cepet-cepet.
b. Kembang abang mekar.
c. Gedhang raja manis.
d. Katon gagah prakosa.Pembahasan: Tembung saroja adalah gabungan dua kata yang memiliki arti mirip atau sama, yang berfungsi untuk menguatkan makna. "Gagah prakosa" adalah contoh tembung saroja yang berarti sangat gagah.
-
“Luwih becik ketimbang…”. Peribahasa iki tegese…
a. Mundur sadurunge perang.
b. Jer basuki mawa beya.
c. Sepi ing pamrih rame ing gawe.
d. Kebo nusu gudang.Pembahasan: Peribahasa yang lengkap adalah "Luwih becik mundur tinimbang ajur", yang berarti lebih baik mundur sebelum kehancuran. Namun, dalam pilihan yang ada, "mundur sadurunge perang" memiliki makna serupa yaitu menghindari kehancuran.
-
“Emban cindhe, éh émbane dadi…”.
a. pari
b. pari lara
c. pari gogo
d. pari iloPembahasan: Ini adalah sebuah tembang dolanan. Kata yang tepat untuk melengkapi adalah "pari".
D. Wacan (Membaca Pemahaman)
Bacalah teks berikut ini dengan cermat, lalu jawablah pertanyaan di bawahnya!
Teks:
Desa Suka Makmur minangka desa kang ayem tentrem lan subur. Mayoritas warga desa iki nyambut gawe minangka tani pari. Saben taun, panen pari ing Desa Suka Makmur tansah akeh lan asilé apik. Bapak-bapak lan ibu-ibu tani padha makarya kanthi sregep lan guyub rukun. Ing tengah desa ana kali kang banyuné bening lan mili terus, gunané kanggo mbanyoni sawah lan uga kanggo kebutuhan rumah tangga. Ing pinggir desa ana alas kang dijaga lan ora kena dibabadi sakehe. Ing pinggir alas ana gunung kang endah dipandhang. Sisih lor desa ana sekolah dhasar lan SD Kridha Bakti kang isih kukur-kukur. Ing tengah desa ana balai désa kang biasane kanggo musyawarah utawa rapat warga. Warga Desa Suka Makmur tansah njaga kebersihan desa lan ora tau buwang sampah sembarangan. Amarga saka kabeh iku, Desa Suka Makmur dadi desa kang sehat lan tentrem.
-
Apa mata pencaharian utama warga Desa Suka Makmur?
a. Nelayan
b. Pedagang
c. Tani pari
d. Buruh pabrikPembahasan: Teks menyatakan bahwa mayoritas warga adalah "tani pari".
-
Sebutna salah sijining fasilitas umum kang ana ing tengah desa!
a. Sekolah dhasar
b. Alas
c. Gunung
d. Balai désaPembahasan: Teks menyebutkan "ing tengah desa ana balai désa".
-
Kenapa Desa Suka Makmur dadi desa kang sehat lan tentrem?
a. Amarga akeh wong sugih.
b. Amarga warga tansah njaga kebersihan lan guyub rukun.
c. Amarga ana gunung kang dhuwur.
d. Amarga kali banyuné akeh.Pembahasan: Teks menyatakan "Amarga saka kabeh iku, Desa Suka Makmur dadi desa kang sehat lan tentrem", merujuk pada kebersihan dan kerukunan.
-
Apa gunané kali kang ana ing desa kasebut?
a. Kanggo adus lan mancing.
b. Kanggo ngombé lan mbanyoni sawah.
c. Kanggo nyetrika lan ngumbahi klambi.
d. Kanggo nggawe uwuh.Pembahasan: Teks menyebutkan "gunané kanggo mbanyoni sawah lan uga kanggo kebutuhan rumah tangga".
-
Bagian ngendi saka desa kang ora kena dibabadi sakehe?
a. Sawah
b. Gunung
c. Alas
d. KaliPembahasan: Teks menyatakan "ana alas kang dijaga lan ora kena dibabadi sakehe".
II. Soal Uraian Singkat
Bagian ini menguji kemampuan siswa dalam menyusun kalimat, menjelaskan makna, dan memberikan jawaban yang lebih terperinci.
-
Sebutna unsur-unsur kang ana ing crita wayang Ramayana!
Pembahasan Singkat: Unsur-unsur utama meliputi tokoh (Rama, Shinta, Laksmana, Hanoman, Rahwana, dll.), latar (kerajaan Ayodya, Alengka), alur cerita (konflik perebutan Shinta, perjuangan Rama), dan amanat (tentang kebaikan melawan kejahatan, kesetiaan, dll.). -
Jelasna prabédan antara undha-usuk basa Ngoko Lugu lan Krama Alus!
Pembahasan Singkat: Ngoko Lugu menggunakan bahasa sehari-hari yang lugas, hanya digunakan untuk berbicara dengan orang yang sebaya atau lebih muda, dan orang yang sangat akrab. Krama Alus menggunakan bahasa yang sangat halus dan sopan, digunakan untuk berbicara dengan orang yang lebih tua, dihormati, atau dalam situasi formal. -
Gawea ukara nganggo tembung “griya” kanthi undha-usuk basa Krama Madya!
Pembahasan Singkat: Contoh: "Sampeyan badhé tindak pundi, ing griya kula menapa griyané Pak RT?" (Anda akan pergi ke mana, ke rumah saya atau rumah Pak RT?). -
Apa tegese peribahasa “Sepi ing pamrih, rame ing gawe”? Jlentrehna nganggo basamu dhewe!
Pembahasan Singkat: Peribahasa ini berarti bekerja keras tanpa mengharapkan imbalan atau pujian. Orang yang seperti ini akan lebih fokus pada tugasnya dan lebih giat dalam bekerja. -
Critakna pengalamanmu nalika budhal sekolah ing dina Senin! Gunakna basa Ngoko Alus!
Pembahasan Singkat: Siswa diminta menceritakan pengalaman pribadi menggunakan bahasa Ngoko Alus. Contoh: "Dinten Senin menika kula bidhal sekolah kala enjing. Kula sampun sarapan lajeng nyepeda kaliyan adhiku. Ing margi kula pepanggihan kaliyan kanca-kanca."
III. Soal Esai (Uraian Terbuka)
Bagian ini membutuhkan kemampuan siswa untuk mengembangkan ide, memberikan argumen, dan menyusun tulisan yang lebih panjang dan terstruktur.
-
Ing ngisor iki ana wacan cekak. Macanen kanthi teliti banjur wangsulana pitakonan ing ngisor!
Wacan:
Sore iku, Bapak lan Ibu Guru Sekolah Dasar Kridha Bakti ngajak para siswané piknik menyang Kebun Binatang Gembira Loka. Para siswa padha bungah banget amarga wis suwé ora diajak lunga-lunga. Nalika tekan ing kebun binatang, para siswa diwenehi wejangan dening Bapak Kepala Sekolah supaya njaga tata tertib lan ora pisah saka rombongan. Sawisé iku, para siswa diajak mlaku-mlaku nyawang kewan-kéwan kang ana. Ana gajah kang gedhé, merak kang duwé buntut éndah, lan macem-macem kewan liyané. Ana uga area bermain kanggo para siswa. Sanajan rada panas, para siswa tetep seneng lan semangat. Ing akhiripun, nalika wis wayahé mulih, para siswa padha matur nuwun marang Bapak lan Ibu Guru amarga wis diajak piknik.Pitakonan:
a. Kepareng nyuwun pirsa, sinten ingkang ngajak para siswa Sekolah Dasar Kridha Bakti piknik?
b. Punapa ingkang dipun dhawuhaken Bapak Kepala Sekolah nalika para siswa dumugi ing kebun binatang?
c. Sebutna salah satunggaling kewan ingkang dipun wastani wonten ing wacan kasebut lan jelentera kaendahanipun!
d. Dadosipun, menapa raosipun para siswa nalika dipun ajak piknik?
e. Menapa ingkang dipun aturaken para siswa dhumateng Bapak lan Ibu Guru nalika badhé wangsul?Pembahasan Singkat:
a. Bapak lan Ibu Guru Sekolah Dasar Kridha Bakti.
b. Supaya njaga tata tertib lan ora pisah saka rombongan.
c. Merak, duwé buntut éndah.
d. Bungah banget lan seneng, sanajan rada panas.
e. Matur nuwun amarga wis diajak piknik. -
Gawea ukara kang migunakake basa Jawa kanthi tema “Dina Dina Pahlawan”. Gunakna undha-usuk basa kang trep lan jlentrehna kenapa dina kuwi penting kanggo bangsa Indonesia!
Pembahasan Singkat: Siswa diminta membuat paragraf tentang Hari Pahlawan. Mereka harus menjelaskan arti penting hari tersebut, misalnya untuk mengenang jasa para pahlawan yang telah berjuang demi kemerdekaan Indonesia, meneladani semangat perjuangan mereka, dan menjaga persatuan bangsa. Penggunaan undha-usuk basa yang tepat (misalnya Krama Alus saat menyebut pahlawan yang sangat dihormati, atau Ngoko Alus untuk narasi umum) juga akan dinilai. -
Jelasna makna tembung “gotong royong” lan critakna pengalamanmu utawa pengalaman wong liya kang nindakake gotong royong ing lingkunganmu!
Pembahasan Singkat: Gotong royong adalah bekerja sama untuk menyelesaikan suatu pekerjaan demi kepentingan bersama. Siswa dapat menceritakan pengalaman seperti kerja bakti membersihkan lingkungan, membangun rumah, atau membantu tetangga yang sedang kesulitan. Penting untuk menjelaskan bagaimana kerja sama tersebut membuat pekerjaan lebih ringan dan hasilnya lebih baik. -
Saka peribahasa “Jer basuki mawa beya”, jlentrehna makna lan paringana tuladha ing ngendi waé wektu utawa kahanan kang migunakake peribahasa kasebut!
Pembahasan Singkat: Peribahasa ini berarti untuk mencapai sesuatu yang diinginkan atau keberhasilan, diperlukan pengorbanan, usaha, dan biaya. Siswa perlu memberikan contoh konkret, seperti untuk mendapatkan pendidikan yang baik memerlukan biaya sekolah, usaha belajar yang tekun, dan pengorbanan waktu. Contoh lain bisa terkait dengan membangun usaha, memenangkan kompetisi, dll. -
Ukara ing ngisor iki gunakna undha-usuk basa kang trep kanggo ngomong karo…
a. Bapak (basa Ngoko Alus)
b. Kanca cedhak (basa Ngoko Lugu)
c. Guru (basa Krama Alus)Contoh Kalimat yang Perlu Diubah:
- "Aku mau njaluk sangu."
- "Kowe arep lunga menyang ngendi?"
- "Bapakku maca buku."
Pembahasan Singkat:
a. Bapak (Ngoko Alus): "Kula badhé nyuwun sangu." (jika yang bicara siswa) atau "Bapak badhé nyuwun sangu." (jika yang bicara orang lain tentang Bapak).
b. Kanca cedhak (Ngoko Lugu): "Aku mau njaluk sangu." atau "Kowe arep lunga menyang ngendi?"
c. Guru (Krama Alus): "Bapak kula nembe maos buku." (jika yang dibicarakan adalah Bapak siswa) atau "Panjenengan nembe maos buku." (jika merujuk pada Guru).
Penutup
Demikianlah kumpulan contoh soal UAS Bahasa Jawa kelas 6 semester 1 yang mencakup berbagai tipe soal. Dengan berlatih secara rutin dan memahami setiap jenis soal beserta pembahasannya, diharapkan siswa dapat lebih percaya diri dan siap menghadapi ujian sesungguhnya. Ingatlah bahwa belajar Bahasa Jawa bukan hanya sekadar menghafal, tetapi juga upaya untuk memahami dan melestarikan warisan budaya luhur bangsa.
Semoga artikel ini bermanfaat dan menjadi bekal berharga bagi seluruh siswa kelas 6 dalam menempuh UAS Bahasa Jawa. Selamat belajar dan semoga sukses!
Artikel ini memiliki sekitar 1.200 kata. Anda bisa menyesuaikan jumlah soal atau memperpanjang penjelasan jika diperlukan.